Ocena historyczna kamieni upamiętniających z nazwami Jedwabne i Radziłów na terenie Miejsca Pamięci Treblinka

Ramy metodologiczne

Niniejszy dokument dotyczy jednego pytania: czy kamienie z nazwami Jedwabne i Radziłów powinny zostać usunięte z terenu Miejsca Pamięci Treblinka? Odpowiedź jest jednoznaczna: nie powinny. Wniosek ten nie opiera się na negowaniu ustaleń historycznych. Większość Żydów z tych dwóch społeczności nie została zamordowana w Treblince. Zginęli latem 1941 roku w aktach przemocy lokalnej, w których uczestniczyli Polacy, w warunkach okupacji niemieckiej i w ramach szerszej fali prześladowań, jaka przetoczyła się przez północno-wschodnią Polskę po niemieckiej inwazji na Związek Sowiecki. Fakt ten musi zajmować centralne miejsce we wszelkich przyszłych objaśnieniach dotyczących obu kamieni. Nie wolno go przemilczać, łagodzić ani omijać.

Na pierwszy rzut oka spór wydaje się wąsko zakreślony: dwa kamienie, dwie nazwy, jedno pytanie. W istocie dotyczy on charakteru Miejsca Pamięci Treblinka, statusu monumentalnego dzieła liczącego ponad sześćdziesiąt lat, relacji między badaniami historycznymi a pamięcią zbiorową oraz granic uprawnień współczesnych instytucji do przekształcania historycznego krajobrazu pamięci. Przedstawienie sprawy jako prostego sprawdzianu zgodności z faktami z góry zawęża problem i zakłada pożądany wynik.

Żądanie usunięcia kamieni opiera się na niewypowiedzianym założeniu, że każdy kamień na terenie upamiętnienia stanowi jednoznaczne stwierdzenie, iż społeczność, której nazwę na nim wyryto, została zamordowana w Treblince. Założenie to jest historycznie błędne i nie oddaje złożoności rzetelnej pamięci historycznej. Kamienie z nazwami miejscowości nie są wykazem transportów ani statystycznym kluczem do ustalania miejsca śmierci. Tworzą symboliczne dzieło upamiętnienia, mające przywoływać nieistniejący już świat żydowski, zastępować nagrobki, których nigdy nie wzniesiono, i przywracać polskiemu krajobrazowi nazwy społeczności, z których niemal nikt nie pozostał, by pielęgnować o nich pamięć. Należy rozróżnić trzy wymiary tej kwestii.

Pierwszy to wydarzenie: co stało się w Jedwabnem i Radziłowie w 1941 roku, kim byli sprawcy, kto ocalał i kogo przeniesiono w inne miejsca. Drugi to upamiętnienie: kiedy ustawiono kamienie, kto o to zabiegał i jak rozumiano je w tamtym czasie. Miejsce pamięci samo jest wytworem późniejszej historii i wymaga badania tak samo jak każde inne świadectwo historyczne. Powstaje po wydarzeniu, za sprawą ludzi, którzy nie doświadczyli go w jednakowy sposób, w określonych ramach kulturowych i politycznych. Fakty dotyczące wydarzenia i historia jego upamiętnienia nie są tym samym i żaden z tych wymiarów nie unieważnia drugiego. Trzeci wymiar to ingerencja: jakie znaczenie ma działanie podejmowane dziś na terenie miejsca pamięci. Nawet gdy jakiś element opiera się na niepełnej wiedzy, istnieje różnica między dodaniem objaśnienia a usunięciem elementu, między sprostowaniem twierdzenia o faktach a usunięciem wieloznacznego symbolu oraz między zmianą odwracalną a nieodwracalnym działaniem fizycznym. Wymiary te nie konkurują ze sobą. Odpowiedzialna ocena musi uwzględniać wszystkie trzy, przy czym każdy wymaga właściwych sobie narzędzi.

Kamienia upamiętniającego nie wolno bronić poprzez zaprzeczanie historii, podobnie jak jego usunięcia nie wolno przedstawiać jako automatycznego zastosowania prawdy historycznej. Miejsce pamięci nie jest podręcznikiem, który można wydać ponownie, odrzucając poprzednie wydanie. Celem tego wywodu nie jest ochrona pomników przed jakimikolwiek zmianami. Chodzi o podkreślenie, że nieodwracalna ingerencja w miejsce pamięci wymaga szczególnie mocnego uzasadnienia. Należy wykazać nie tylko, że istniejące rozwiązanie jest niewystarczające, lecz także, że nie ma sposobu jego skorygowania, który byłby bardziej zgodny z prawdą i powodowałby mniej szkód. Osoby domagające się usunięcia kamieni upamiętniających społeczności Jedwabnego i Radziłowa nie sprostały temu wymogowi.

Treblinka jako krajobraz nieobecności i symboliczny cmentarz

Treblinka różni się od miejsc, w których zachowały się baraki, ogrodzenia lub urządzenia służące do zabijania. Niemcy zdemontowali obóz i próbowali zatrzeć wszelkie materialne ślady zbrodni. Projektanci upamiętnienia — Adam Haupt, Franciszek Duszeńko i Franciszek Strynkiewicz — musieli zatem upamiętnić nie tylko sam mord, lecz także zatarcie jego śladów. Pomnik nie jest rekonstrukcją. Kamienny tor nie jest zachowaną linią kolejową, a pole kamieni nie jest cmentarzem w zwykłym rozumieniu. Są to środki artystyczne przywracające obecność w miejscu określonym przez nieobecność. Teren ten stanowi integralne dzieło przestrzenne, którego znaczenie ujawnia się w ruchu zwiedzającego: podczas wejścia drogą prowadzącą do upamiętnienia, zbliżania się do centralnego pomnika, zetknięcia z polem kamieni i wielością nazw. Zwiedzający wkracza w przestrzeń, która nadaje zagładzie formę uroczystego upamiętnienia. Treblinka jest nagrobkiem ofiar, które nigdy go nie otrzymały, i cmentarzem społeczności, po których nie pozostały groby ich zmarłych ani ocalali mogący przekazać ich dziedzictwo.

To właśnie Pierre Nora nazwał lieu de mémoire — miejscem pamięci powstającym wówczas, gdy zerwana została żywa ciągłość pamięci, a społeczność zdolna przekazywać swoją przeszłość już nie istnieje. Kamienie w najpełniejszy sposób spełniają tę funkcję. Każdy zastępuje społeczność, która nie może już sama podtrzymywać o sobie pamięci, społeczność pozbawioną synagog, cmentarzy, instytucji i rodzin. Kamień w Treblince nie jest więc jedynie oznaczeniem geograficznym; stanowi materialny odpowiednik całego świata społecznego.

James E. Young wykazał, że pomniki nie odzwierciedlają przeszłości jak przejrzyste zwierciadła. Wyrażają własną epokę oraz sposób, w jaki społeczeństwo starało się odczytywać historię. Treblinki nie należy więc oceniać wyłącznie według tego, czy dany kamień odpowiada temu, co znalazłoby się dziś w opracowaniu naukowym. Trzeba również zapytać, o czym świadczy on w kontekście historii pamięci oraz wysiłków ocalałych z polskiego żydostwa, którzy pragnęli przywrócić krajobrazowi nazwy miejsc, z których zostali wyrwani. Nie osłabia to wierności faktom, lecz określa ją bardziej rygorystycznie. Rzetelność historyczna w miejscu pamięci oznacza przedstawienie zarówno wydarzenia, jak i sposobu jego upamiętnienia. Oznacza ukazywanie współczesnej wiedzy obok wcześniejszych warstw wiedzy oraz społecznych i symbolicznych dróg, które doprowadziły do tej formy upamiętnienia.

Udział środowisk żydowskich w powstaniu kamieni z nazwami miejscowości

Dokumentacja pokazuje, że koncepcja kamieni z nazwami społeczności nigdy nie była zasadą zamkniętą. W planie z 1960 roku rozważano wyrycie nazwisk wybitnych osób zamordowanych w Treblince. W 1961 roku, z inicjatywy Żydowskiego Instytutu Historycznego, zastąpiono je nazwami miejscowości, z których deportowano zamordowanych Żydów, a planowana liczba kamieni wzrosła do około 130. Jeden z dokumentów wspomina o dużych grupach, jednak w żadnym sformułowaniu nie ustanowiono wymogu większości, progu liczbowego ani zasady, że społeczność musiała zostać zniszczona właśnie w tym miejscu. Żaden dokument nie wymagał dowodu, iż do obozu przywieziono całą społeczność. Kryterium przedstawiane dziś jako oczywiste nigdy nie zostało nigdzie zapisane.

Przejście od upamiętniania jednostek do upamiętniania społeczności było decyzją o głębokim znaczeniu dla Żydów. Oznaczało odrzucenie panteonu znanych postaci, pozwalało uniknąć hierarchii między ofiarą sławną a anonimową i stawiało w centrum istnienie wspólnoty. Dowodzi też, że ważna instytucja żydowska współkształtowała samą zasadę upamiętnienia.

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku znaczenie kamieni zostało wyraźnie poszerzone. Przedstawiciele żydowskich emigrantów z Polski mieszkających w Izraelu wystąpili o uzupełnienie listy, podkreślając, że w wielu przypadkach kamień będzie jedynym świadectwem, iż dana społeczność żydowska kiedykolwiek istniała. Apel z 1996 roku określał wyryte nazwy jako symboliczne świadectwo istnienia społeczności, z których niekiedy nie ocalał ani jeden człowiek. Listę skonfrontowano z ustaleniami historycznymi, poddano ocenie Żydowskiego Instytutu Historycznego, a następnie zaakceptowali ją zarządcy miejsca pamięci oraz sami twórcy pomnika. Dodane wówczas kamienie nie były więc błędem, który wtargnął do pierwotnego dzieła, lecz uznaną warstwą historyczną w jego rozwoju. Świadczą także o odrębnym etapie historii pamięci o Zagładzie: okresie, w którym ocalali zaczęli przywracać mapie Polski nazwy miejscowości żydowskich i dbać o to, aby nie zniknęły one wraz ze śmiercią ostatnich świadków. Czynne miejsca pamięci nigdy nie zostają trwale zamrożone w chwili odsłonięcia. Nowe uroczystości, tablice objaśniające, badania i zmiany świadomości społecznej stają się częścią krajobrazu pamięci.

Dlatego usunięcie nie jest symetrycznym odpowiednikiem dodania. Uzupełnienia z lat dziewięćdziesiątych pozostawiły wcześniejszy układ nienaruszony; dzisiejsze usunięcie wymazałoby zarówno nazwę społeczności, jak i ślady tych, którzy walczyli o jej upamiętnienie. Wymazanie jest działaniem dalej idącym niż interpretacja. Nie prowadzi sporu z przeszłością, lecz pozbawia zwiedzającego możliwości dostrzeżenia, że taki spór w ogóle się toczył.

Co symbolizują kamienie?

Kamień z nazwą miejscowości może upamiętniać co najmniej pięć rzeczy: miejsce odjazdu transportu do obozu; rodzinną miejscowość osób, które do niego trafiły; społeczność żydowską zniszczoną podczas Zagłady; element krajobrazu pamięci; albo nazwę włączoną na późniejszym etapie historii upamiętniania. Pole kamieni zawsze obejmowało różne, nakładające się na siebie rodzaje powiązań. Kamienie z nazwami państw oraz kamień poświęcony Januszowi Korczakowi i dzieciom dowodzą, że pomnika nigdy nie dało się sprowadzić do bezdusznej klasyfikacji geograficznej.

Historia Zagłady nie pozwala stosować jednego klucza administracyjnego. Żydzi uciekali z miasta do miasta, byli rejestrowani w innych miejscach i kierowani do transportów odchodzących z kolejnych miejscowości. Żyd urodzony w Jedwabnem, który zbiegł do Łomży, a następnie został deportowany z Zambrowa, nie przestawał być Żydem z Jedwabnego tylko dlatego, że pociąg odjechał z Zambrowa. Sam niemiecki aparat prześladowań zerwał więzi między miejscem pochodzenia, rejestracji, aresztowania i śmierci. Upamiętnienie, które klasyfikuje każdą ofiarę według ostatniego miejsca deportacji, nieświadomie odtwarza administracyjną perspektywę prześladowców. Upamiętnienie może korzystać z dokumentów administracyjnych, lecz nie musi uznawać ich kategorii za jedyne kryterium ustalania tożsamości ofiary. Przynależności do społeczności nie określa adres zamieszkania w dniu deportacji.

Kluczowe znaczenie ma tu rozróżnienie Rafała Lemkina. Ludobójstwo to nie tylko masowe zabijanie, ale niszczenie grupy jako grupy: jej instytucji, kultury, przywództwa, religii, edukacji i rodziny. Kamienie upamiętniające społeczności wyrażają właśnie ten wymiar. Upamiętniają nie tylko zmarłych, lecz także zniszczenie struktur, w których toczyło się życie. Nie wynika z tego, że każdej zniszczonej społeczności należy się kamień w Treblince; każde miejsce musi mieć swoje granice. Argument ten obala jednak twierdzenie, że jedynym uprawnionym kryterium jest miejsce śmierci większości członków społeczności. Granice upamiętnienia ukształtowały się historycznie pod wpływem kilku czynników: bliskości obozu, skali deportacji, znaczenia społeczności, dostępnej wówczas wiedzy, inicjatyw dawnych mieszkańców i decyzji symbolicznych. Niejednolitość kryteriów nie jest wadą, którą należy naprawić, usuwając dwa kamienie. Jest cechą miejsca wymagającą objaśnienia.

Fakty dotyczące Jedwabnego i Radziłowa

Trzeba bez wahania stwierdzić: większości Żydów z Jedwabnego i Radziłowa nie zamordowano w Treblince. Zginęli latem 1941 roku, zanim obóz powstał, po wkroczeniu Niemców do regionu i przy czynnym udziale miejscowych Polaków. W Jedwabnem wielu z nich spalono żywcem w stodole, a w Radziłowie także doszło do masakry. Nieliczni przeżyli pierwszą falę mordów i przeszli przez miejsca koncentracji, obozy przejściowe i getta. Niektórzy prawdopodobnie dotarli do Treblinki, lecz nie ma podstaw, aby twierdzić, że było ich wielu lub że obóz ten stanowił główne miejsce zagłady obu społeczności. Badania historyczne pozwalają dokładnie opisać te wydarzenia i potwierdzają zarówno to, że nie była to operacja niemiecka przeprowadzona bez udziału miejscowej ludności, jak i to, że wydarzeń tych nie wolno odrywać od kontekstu niemieckiej okupacji i szerszej kampanii prześladowań, która szybko przerodziła się w masowe mordy.

Fakty te są podstawą całej argumentacji. Stanowisko opowiadające się za zachowaniem kamieni, lecz odmawiające wskazania, w jaki sposób zamordowano te społeczności, byłoby nie do przyjęcia z punktu widzenia historii i moralności.

Nazwa wyryta na kamieniu nie zaprzecza pogromom. Staje się myląca dopiero wtedy, gdy miejsce pamięci nie zapewnia klucza do jej interpretacji. Muzealnym obowiązkiem jest zatem usunięcie niejednoznaczności, a nie historycznego obiektu. Zachowane i opatrzone objaśnieniem kamienie pokazują, że zagłada polskich Żydów nie przebiegała jedną drogą, a jednocześnie zmuszają zwiedzających do zmierzenia się ze współudziałem miejscowej ludności. Usuwając je, ponownie odcięlibyśmy pogromy od głównej narracji o Zagładzie, a nazwy, które stały się symbolami rozliczeń w stosunkach polsko-żydowskich, zniknęłyby z miejsca odwiedzanego przez setki tysięcy ludzi.

Argumenty za usunięciem kamieni i ich obalenie

Kamienie zawierają błąd historyczny, a ich usunięcie jedynie przywraca prawdę

Nazwa „Radziłów” nie jest zdaniem. Nie stwierdza, że tutejsza społeczność żydowska została zamordowana właśnie tutaj. Aby uznać kamień za błąd, trzeba najpierw przypisać mu jedno, wyłączne znaczenie — i dokładnie to czynią zwolennicy jego usunięcia. Powołują się na „pierwotną definicję”, zgodnie z którą kamienie upamiętniające społeczności od samego początku miały być przeznaczone wyłącznie dla społeczności zgładzonych w Treblince, a zatem każda nazwa niespełniająca tego warunku narusza zasadę założycielską tego miejsca.

Nigdy nie ustanowiono takiej zasady. Nie pojawia się ona w żadnym dokumencie planistycznym ani w żadnej decyzji z historii miejsca pamięci. Sformułowania z 1961 roku, przyjęte z inicjatywy Żydowskiego Instytutu Historycznego, mówiły o miejscowościach, z których deportowano grupy zamordowanych Żydów, bez wskazywania jakiegokolwiek progu liczbowego czy wymogu większości. Rozszerzenie upamiętnienia w latach dziewięćdziesiątych poszło jeszcze dalej, określając kamienie wprost jako świadectwo samego istnienia nieobecnych już społeczności. Przywoływana obecnie „pierwotna definicja” jest konstrukcją wsteczną, stworzoną na potrzeby dzisiejszego żądania. Można dziś zasadnie zaproponować węższe kryterium, ale należy je nazwać po imieniu: współczesną zmianą koncepcji. Wymaga to jednak otwartej dyskusji i skrupulatnego rozważenia sposobu wdrożenia takiej decyzji, a nie rzekomego przywracania zasady, która nigdy nie istniała.

Pozostałe uzasadnienia również nie wytrzymują krytyki. Twierdzi się, że usunięcie nie jest wymazaniem. Jednak gdy kamienie znikną, nazwy przestaną być częścią kompozycji upamiętniającej, a wraz z nimi znikną ślady żydowskiej inicjatywy, dzięki której je dodano. To właśnie jest wymazanie, niezależnie od deklarowanego celu. Argumentu nie rozstrzyga także „szacunek dla ofiar”: z równą mocą można go przywołać zarówno na rzecz precyzyjnego określenia miejsca mordu, jak i odmowy skreślenia nazwy społeczności z upamiętnienia. Pojęcie uzasadniające oba przeciwne wnioski samo nie przesądza o żadnym z nich. Nie mają tu ponadto zastosowania przywoływane precedensy z innych dawnych niemieckich obozów zagłady, takich jak Auschwitz, gdzie korygowano zawyżone liczby ofiar lub sformułowania ukrywające ich żydowską tożsamość. Tam wyraźnie nieprawdziwy fakt historyczny zastępowano prawdziwym; tutaj nie ma fałszywego stwierdzenia, które należałoby sprostować. Do prawdy historycznej o Treblince należy również fakt, że kamienie dodano z inicjatywy żydowskiej i przez dziesięciolecia nabrały publicznego znaczenia. Usunięcie ich w imię jednej prawdy stłumiłoby drugą.

Rozróżnienie Aloisa Riegla rozstrzyga tę kwestię: niezależnie od zamierzonej wartości upamiętniającej obiekt zyskuje wartość historyczną jako świadectwo epoki i jej wyobrażeń. Profesjonalnym rozwiązaniem nie jest wymazanie roku 1964 czy 1998, ale pokazanie, jak odczytuje się te lata w roku 2026. James E. Young nazwał to „życiem pomnika po jego powstaniu”. Znaczenie pomnika nie zostaje raz na zawsze ustalone przez artystę czy instytucję, lecz nieustannie kształtuje się na nowo poprzez spotkania ze zwiedzającymi, uroczystości i spory. Żywe miejsce pamięci musi obejmować historię własnego istnienia. Usunięcie kamieni stworzyłoby złudzenie, że miejsce zawsze odpowiadało współczesnym ustaleniom naukowym, zastępując jeden anachronizm drugim. Rzeczywisty rozwój oznaczałby przekształcenie kamieni ze źródła niejednoznaczności w punkt wyjścia do interpretacji.

Liczba ofiar jest znikoma, upamiętnienie powinno znajdować się w miejscach pogromów, a kamienie przesłaniają polską odpowiedzialność

Z liczbowego punktu widzenia przesłanka ta mogłaby być trafna, ale pozostaje zasadniczo nieistotna. Kamienie nigdy nie miały stanowić reprezentacji proporcjonalnej; gdyby tak było, ich pole byłoby mapą demograficzną. Nawet gdyby dowiedziono, że w Treblince nie zginął ani jeden Żyd z obu miasteczek, nadal należałoby odpowiedzieć na pytanie, czy kamienie uzyskały już status historyczny jako część pomnika.

Dyskusja o tym, czy w Treblince zamordowano jednego, pięciu czy stu Żydów z Jedwabnego i Radziłowa, nabiera rozstrzygającego znaczenia tylko wówczas, gdy najpierw przyjmie się, że prawo do kamienia zależy od liczby zwłok w danym miejscu. Założenie to jest moralnie nie do utrzymania i należy je stanowczo odrzucić. Kwestia muzealna i kwestia pamięci są szersze niż zagadnienie genealogiczne. Pamięć nie stanowi też systemu jurysdykcji terytorialnej. Żydów warszawskich upamiętnia się na terenie dawnego getta, przy pomniku Umschlagplatzu, w Treblince i gdzie indziej. Jeśli zaś chodzi o przesłanianie odpowiedzialności, niebezpieczeństwo jest rzeczywiste tylko dopóty, dopóki miejsce pamięci milczy. Jasne stwierdzenie, że społeczności te zostały zniszczone przede wszystkim w lokalnych mordach, sprawia, iż kamienie stają się świadectwem niejednorodnego przebiegu zagłady i zobowiązują zwiedzających do zmierzenia się z udziałem miejscowych Polaków. Lepszym rozwiązaniem jest sieć powiązań pamięci. Kamienie pozostają, a objaśnienie kieruje zwiedzających ku historii pogromów i sporowi o ich upamiętnienie. Treblinka nie przesłaniałaby wówczas innych miejsc pamięci w miejscowościach, w których popełniono te zbrodnie, lecz wskazywałaby drogę do nich, tworząc sieć wzajemnie uzupełniających się miejsc — jedyną strukturę zdolną ukazać cały proces historyczny w jego złożoności.

Rozróżnienie Aleidy Assmann między pamięcią aktywną a archiwum precyzyjnie określa obowiązek instytucjonalny. Odpowiedzialna instytucja pamięci nie ogranicza tego, co przechowuje, do treści, które współczesność pragnie uwypuklić. Pomnik oczyszczany w każdym pokoleniu z niewygodnych warstw nie jest żywy — jest jedynie bezustannie przepisywany na nowo.

Ocalali popierają usunięcie kamieni, a decyzja ma charakter profesjonalny

Świadectwa ocalałych są niezastąpione i instytucje pamięci muszą ich słuchać. Nie istnieje jednak jeden wspólny głos ocalałych. To przedstawiciele żydowskich emigrantów z Polski zainicjowali dodanie kamieni w latach dziewięćdziesiątych. Przeciwstawianie dzisiejszych organizacji ocalałych żydowskim inicjatorom wcześniejszego upamiętnienia, jak gdyby tylko jedna strona była autentyczna, jest nie do utrzymania. Obie należą do historii pamięci i żadna grupa nie ma prawa weta wobec publicznego upamiętnienia, które stało się dziedzictwem historycznym i artystycznym. Odpowiedzialność za takie miejsce spoczywa wspólnie na ocalałych, badaczach, specjalistach od ochrony zabytków, przedstawicielach społeczności, artystach, instytucjach publicznych i przyszłych pokoleniach. Usunięcie części pomnika jest także pedagogicznie jałową odpowiedzią na problem nieporozumień wśród zwiedzających. Nie uczy niczego o pogromie, udziale miejscowej ludności ani związku między lokalnymi mordami a obozami zagłady. Likwiduje jedynie możliwość błędnej interpretacji poprzez usunięcie przedmiotu interpretacji. Taka decyzja wymaga przejrzystego wyjaśnienia, dlaczego wybrano te dwa kamienie — i tylko te dwa — oraz dlaczego odrzucono możliwość ich objaśnienia. Nie przedstawiono takiego wyjaśnienia.

Interwencja Yad Vashem

Interwencję Yad Vashem w ten spór należy nazwać po imieniu: jest to próba rozstrzygnięcia dekretem instytucjonalnym kwestii, do której instytucja ta nie ma ani uprawnień, ani kompetencji właściwych dyscyplin naukowych. W liście do ministra kultury i dziedzictwa narodowego przewodniczący Yad Vashem oświadcza, że kamienie były „z definicji” przeznaczone dla społeczności zgładzonych w tym miejscu — choć taka definicja nie występuje w żadnym dokumencie z historii upamiętnienia — określa obecność Jedwabnego i Radziłowa jako błąd historyczny i przedstawia ich usunięcie jako konieczność zawodową i moralną. „Z definicji” nie jest argumentem naukowym. To dekret. Zastępuje dowody autorytetem instytucji i z góry zamyka debatę muzeologiczną, artystyczną i historyczną.

Yad Vashem jest instytucją państwową, której przekaz upamiętniający od początku był ideologicznie sztywny i jednostronny; także tutaj działa ona w służbie tego programu. Nadaje listowi jednej organizacji rangę „głosu ocalałych”, jednocześnie wymazując żydowski głos, który zainicjował dodanie kamieni w latach dziewięćdziesiątych, ponieważ nie pasuje on do oczekiwanego wniosku. Przekształca specjalistyczną wiedzę o zagładzie dwóch społeczności w najwyższą władzę nad polskim pomnikiem, dziełem sztuki i krajobrazem pamięci, które leżą całkowicie poza jej kompetencjami. Instytucja dysponująca takim autorytetem powinna była wykazać się powściągliwością. Zamiast tego uczyniła swój autorytet substytutem argumentacji. Państwowa instytucja pamięci, która pragnie uchodzić za autorytet naukowy, musi argumentować jak instytucja naukowa: na podstawie dowodów, w sposób przejrzysty i z poszanowaniem dyscyplin, których ustalenia zamierza podważać. Pod każdym z tych względów jej interwencja w tej sprawie zawodzi.

W kontekście współczesnej polskiej debaty o okresie okupacji niemieckiej i zagładzie polskich Żydów podejście to jest szczególnie problematyczne. Jedwabne i Radziłów nie są dwiema przypadkowymi nazwami wśród setek innych; znajdują się w samym centrum najgłębszych polskich rozliczeń z udziałem w mordowaniu Żydów, a ich usunięcie zostanie odczytane politycznie, niezależnie od deklarowanych motywów.

Zalecenia

Oba kamienie należy pozostawić na miejscu. Ich obecność jest częścią układu upamiętniającego w Treblince, kształtowanego przez dziesięciolecia, a także historii żydowskiego i polskiego upamiętniania. Przy nich lub w innym odpowiednim punkcie trasy zwiedzania należy umieścić wyjaśnienie, że większość Żydów z Jedwabnego i Radziłowa została zamordowana w aktach lokalnej przemocy latem 1941 roku, pod okupacją niemiecką i z udziałem miejscowych Polaków. Należy także w pełni udokumentować obecny spór: korespondencję, oceny i decyzje trzeba zachować w archiwum miejsca pamięci i udostępnić badaczom.

Należy opracować naukowy katalog wszystkich kamieni, odnotowując dla każdej nazwy historię społeczności, znane szlaki deportacji, rok i inicjatora umieszczenia kamienia oraz stopień pewności związku danej społeczności z Treblinką. Katalog powinien zostać opublikowany cyfrowo i udostępniony w centrum obsługi zwiedzających lub centrum edukacyjnym muzeum. Przyszłą Ścianę Imion należy traktować jako uzupełnienie, a nie zamiennik. Ściana przywraca pamięć o jednostkach, podczas gdy kamienie reprezentują struktury wspólnotowe i historię upamiętniania. Oba elementy można połączyć poprzez interfejs cyfrowy umożliwiający wyszukiwanie według miejsca urodzenia, zamieszkania i getta, w którym dana osoba przebywała przed deportacją. Materiały edukacyjne powinny przedstawiać oba kamienie jako studium przypadku: tego, jak społeczność jest niszczona etapami, jak zmienia się wiedza historyczna, jaką rolę w mordowaniu odgrywają sąsiedzi oraz jak miejsca pamięci mierzą się z własnymi błędami. Przewodnicy powinni przedstawiać kamienie nie jako wstydliwy problem, który należy szybko pominąć, lecz jako jedno z najbardziej pouczających studiów przypadku, jakimi dysponuje to miejsce.

Wnioski końcowe

Spór ten nie jest starciem prawdy historycznej ze sztywnością upamiętnienia, lecz dwóch koncepcji prawdy w miejscach pamięci: jednej, która wymaga jednoznacznej odpowiedniości między każdą nazwą a miejscem zagłady, i drugiej, która rozumie upamiętnienie jako wielowarstwowy zapis historyczny. Wartościowe miejsca pamięci nie muszą być wolne od sprzeczności. Muszą natomiast uczciwie je przedstawiać. Treblinka powinna jasno stwierdzać, że większość członków obu społeczności zamordowano w pogromach, że kamienie dodano później i że ich znaczenie zmieniało się z upływem czasu. Przedstawienie wszystkich tych faktów nie jest kompromisem między nauką a pamięcią. To najpełniejsza postać prawdy historycznej.

Właściwą decyzją — profesjonalną, historycznie uzasadnioną i moralną — jest zatem zachowanie kamieni, opatrzenie ich jasnym, krytycznym objaśnieniem i uczynienie samego sporu częścią opowieści prezentowanej przez miejsce pamięci: nie wymazanie, lecz wyjaśnienie; nie przesłanianie lokalnej odpowiedzialności, lecz jej wyraźne ukazanie; nie katalog miejsc zabijania, lecz symboliczny cmentarz i historyczna mapa społeczności, deportacji, mordów i pamięci. Nic z tego nie umniejsza znaczenia Treblinki jako miejsca, w którym zamordowano setki tysięcy Żydów. Pozwala natomiast pełniej ukazać różnorodne sposoby zniszczenia żydowskiego świata oraz trwającą walkę o sposób, w jaki o tej zagładzie się pamięta.

Prof. Daniel Blatman

22 lipca 2026 r.

Prof. (Emeritus) Daniel Blatman | פרופ׳ (אמריטוס) דניאל בלטמן

The Haber Chair in Contemporary Jewry and Holocaust Studies | הקתדרה לחקר השואה ויהדות זמננו ע״ש מקס וריטה הייבר

Faculty of Humanities | הפקולטה למדעי הרוח | Mt. Scopus, Jerusalem 9190501

dany.blatman@gmail.com