Upamiętnienie

Po likwidacji obozu teren przez wiele lat pozostawał zaniedbany i pozbawiony stałej opieki instytucjonalnej. Miejsce to było również profanowane przez tzw. „kopaczy”, czyli osoby poszukujące na tym obszarze złota, biżuterii i innych kosztowności należących do ofiar. W relacjach świadków oraz dokumentach pojawiają się informacje, że uczestniczyli w tym zarówno mieszkańcy okolicznych miejscowości, jak i osoby przyjezdne, które rozkopywały teren poobozowy i miejsca masowych pochówków w poszukiwaniu cennych przedmiotów. Działania te prowadziły do niszczenia śladów zbrodni oraz profanacji szczątków pomordowanych [1]. Zaraz po wojnie podejmowano próby upamiętnienia terenu obozu, jednakże bezskuteczne [2].

Dopiero w 1955 r. Centralny Zarząd Muzeów i Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki ogłosił konkurs na upamiętnienie obszaru po byłym Obozie Zagłady Treblinka II oraz Miejsca Straceń jako miejsca pamięci. Autorami zwycięskiego projektu byli: Adam Haupt, Franciszek Duszeńko i Franciszek Strynkiewicz. Uroczyste odsłonięcie założenia przestrzenno-architektonicznego nastąpiło 10 maja 1964 r. Wówczas utworzono także Mauzoleum Walki i Męczeństwa w Treblince.

W 1986 r. instytucja została oddziałem Muzeum Regionalnego w Siedlcach. W latach 90. XX w. istotną rolę w utrzymaniu i modernizacji miejsca pamięci odegrała Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, finansując m.in. prace konserwatorskie i badania techniczne infrastruktury obozowej. Wsparła także proces upamiętnienia miejscowości, z których deportowano Żydów do Treblinki. Pierwotnie dotyczyło to 130 miejscowości, a w 1998 r., za zgodą twórców upamiętnienia, dopisano kolejne 86 na wniosek Benjamina Majerczaka, sekretarza generalnego Związku Żydów Pochodzących z Polski w Izraelu. Istotnym etapem rozwoju Muzeum było powstanie w 2010 r. nowego budynku z zapleczem konferencyjnym oraz otwarcie wystawy stałej, poświęconej okupacji niemieckiej i funkcjonowaniu Obozu Zagłady Treblinka II oraz Obozu Pracy Treblinka I. W kolejnych latach modernizowano infrastrukturę dla zwiedzających, instalowano tablice informacyjne i prowadzono prace porządkowe na terenie miejsca pamięci [3].

Od 1 lipca 2018 r. Muzeum działa jako samodzielna instytucja kultury pod nazwą: Muzeum Treblinka. Niemiecki nazistowski obóz zagłady i obóz pracy (1941–1944). Upamiętnienie obejmuje cały teren byłego Obozu Zagłady Treblinka II. Granice obozu wskazują dwumetrowe, surowo ciosane kamienie. Brama wejściowa została zaznaczona dwoma betonowymi blokami, od których biegnie brukowana droga prowadząca w kierunku rampy. Betonowe elementy symbolizują tory kolejowe. Obok rampy posadowiono dziesięć kamieni z nazwami państw, z których przywożeni byli do obozu Żydzi. Są tam wypisane następujące kraje: Austria, Belgia, Bułgaria, Czechosłowacja, Francja, Grecja, Jugosławia, Niemcy, Polska i Związek Radziecki. Jedenasty kamień z napisem „Macedonia” został dodany w 2008 r[4]

Centralnym elementem założenia jest granitowy pomnik autorstwa Franciszka Duszeńki. Jego forma nawiązuje do muru złożonego z nieregularnych bloków kamiennych. Zachodnia ściana jest rozłupana pionowym pęknięciem. Na szczycie umieszczono relief z motywem błogosławiących dłoni oraz płaskorzeźby, występujące także od strony północnej i południowej. Nawiązują one do tego, co działo się w obozie podczas jego funkcjonowania. Od strony wschodniej widnieje menora. Przed pomnikiem znajduje się granitowy blok z napisem „Nigdy więcej” w językach: polskim, jidysz, rosyjskim, angielskim, francuskim i niemieckim. W 2002 r., na prośbę ówczesnego ambasadora Izraela w Warszawie Szewacha Weissa, dodano również napis po hebrajsku. Za pomnikiem znajduje się prostokątne zagłębienie wypełnione czarnym bazaltem, upamiętniające miejsce palenia ciał.

Teren upamiętnienia o powierzchni około 22 000 m² został zabezpieczony betonem i ukształtowany jako przestrzeń pamięci; w jego obrębie znajdują się szczątki i prochy ofiar. Ustawiono na nim około 17 000 kamieni różnej wielkości. Na 225 z nich umieszczono nazwy miejscowości, z których deportowano Żydów do Obozu Zagłady Treblinka II. Wśród kamieni znajduje się jedyne imienne upamiętnienie – kamień poświęcony Januszowi Korczakowi (Henrykowi Goldszmitowi) i dzieciom z Domu Sierot, zgładzonym w obozie w sierpniu 1942 r. [5] Został dodany w 1978 r.

Upamiętnienie Miejsca Straceń, autorstwa Franciszka Strynkiewicza, odsłonięto 10 maja 1964 r. Ma formę surowej ściany z czerwonego piaskowca z inskrypcją „W hołdzie pomordowanym”. 30 lipca 2014 r., z inicjatywy Związku Romów Polskich, stanął pomnik poświęcony Romom i Sinti zamordowanym w Obozie Pracy Treblinka I oraz Obozie Zagłady Treblinka II [6]. 21 października 2025 r. odsłonięto pomnik upamiętniający 49 Ofiar Obozu Pracy Treblinka I, których szczątki odnaleziono podczas prac archeologicznych w listopadzie 2019 r. Byli to więźniowie nieznanej narodowości oraz wyznania, zamordowani przez Niemców w trakcie pobytu w Obozie Pracy Treblinka I [7].

W roku 2018 Samorząd Województwa Mazowieckiego przekazał w użyczenie Muzeum Treblinka działkę będącą częścią dawnej stacji kolejowej we wsi Treblinka. Na podstawie badań prowadzonych na tym terenie, wytyczono jedną z dwóch bocznic, na których na wjazd do obozu oczekiwały transporty z deportowanymi Żydami i Romami. Na wyznaczonym przez naukowców z Politechniki Warszawskiej miejscu wykonano nasyp nawiązujący formą do symbolicznej bocznicy kolejowej na terenie upamiętnienia byłego niemieckiego Obozu Zagłady Treblinka II.

6 sierpnia 2021 r. ogłoszono konkurs architektoniczny na opracowanie koncepcji nowego budynku wystawienniczo-edukacyjnego na terenie Muzeum Treblinka. Celem było wyłonienie projektu nowoczesnego obiektu, który będzie pełnił funkcje wystawiennicze, edukacyjne oraz upamiętniające historię niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II oraz obozu pracy Treblinka I. Potrzeba wzniesienia nowego obiektu muzealnego wynika m.in. z braku odpowiedniego zaplecza i warunków pozwalających sprostać rosnącym oczekiwaniom zwiedzających. Do konkursu zgłoszono 31 prac. Jury oceniało projekty pod względem jakości architektonicznej, funkcjonalności oraz sposobu wpisania nowego budynku w przestrzeń historycznego miejsca pamięci w Treblince. Wyniki ogłoszono 29 listopada 2021 r. Zwycięzcą została warszawska pracownia Bujnowski Architekci.

Budynek o powierzchni użytkowej ponad 2100 m² będzie służył obsłudze zwiedzających oraz umożliwi znaczące unowocześnienie systemów ekspozycyjnych i informacyjnych. Realizacja inwestycji, poza funkcjami wystawienniczymi, będzie również wspierać działalność Muzeum poprzez stworzenie warunków do rozwijania programów edukacyjnych. Zaprojektowana powierzchnia wystawiennicza wynosi w sumie ponad 720 m², natomiast w salach spotkań i edukacyjnych, o łącznej powierzchni ponad 300 m², będzie mogło przebywać jednocześnie do 200 osób. Realizacja inwestycji przyczyni się nie tylko do zachowania cennego dziedzictwa historycznego, lecz także stworzy możliwość przygotowywania nowych przedsięwzięć wystawienniczych, dostosowanych do szerokiego grona odbiorców. Inwestycja finansowana jest ze środków finansowych – dotacji celowych z budżetu Samorządu Województwa Mazowieckiego oraz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z budżetu państwa.

[1] Rusiniak Martyna, Obóz zagłady Treblinka II w pamięci społecznej (1943–1989), Warszawa 2008, s. 30–40, zob. także: Kowalski Michał, Na polach Treblinki. Profanacja terenów po obozie śmierci w świetle relacji i dokumentów, „Zagłada Żydów. Studia i materiały”, 2021, nr 17, s. 172–201.

[2] Kopówka Edward, Upamiętnienie obozu zagłady w Treblince. Próba odczytania, [w:] Treblinka – ostrzega i przypomina! W 80. rocznicę utworzenia Karnego Obozu Pracy Treblinka I, red. Edward Kopówka, Muzeum Treblinka. Niemiecki nazistowski obóz zagłady i obóz pracy (1941–1944), 2022, s. 113.

[3] Zawadka Artur, Upamiętnienie Treblinki, [w:] Treblinka. Historia i Pamięć = Treblinka. History and Memory, red. Edward Kopówka, tłum. Piotr Łopuski, Siedlce 2015, s. 50–55.

[4] Kopówka Edward, Upamiętnienie obozu zagłady w Treblince. Próba odczytania, dz. cyt., s. 122.

[5] Tamże, s. 111–162.

[6] Remiszewska Anna, Miejsce Straceń i biogramy osób upamiętnionych, [w:] Treblinka – ostrzega i przypomina! W 80. rocznicę utworzenia Karnego Obozu Pracy Treblinka I, red. Edward Kopówka, Muzeum Treblinka. Niemiecki nazistowski obóz zagłady i obóz pracy (1941–1944), 2022, s. 189–191.

[7] Remiszewska Anna, Artyści Upamiętnienia Treblinki. W 100. rocznicę urodzin Franciszka Duszeńki, Treblinka 2025, s. 64.