Obóz Pracy Treblinka I został utworzony latem 1941 r. w pobliżu przedwojennej żwirowni, położonej w trójkącie wsi Maliszewa, Poniatowo i Wólka Okrąglik, około 6 km od stacji kolejowej Treblinka. W latach 1940–1941 wybudowano betonową drogę łączącą Małkinię z Kosowem Lackim, wykorzystując surowiec z miejscowej żwirowni. Starosta powiatowy w Sokołowie Podlaskim, Ernst Gramss, utworzył spółkę produkującą beton, opartą na surowcu wydobywanym w żwirowni. Problemy z pozyskaniem taniej siły roboczej miały istotny wpływ na utworzenie obozu pracy. Jednym z głównych powodów osadzania więźniów w tym obozie była potrzeba zdyscyplinowania polskiej ludności pod niemiecką okupacją do oddawania w wyznaczonym terminie kontyngentów, czyli przymusowych dostaw.

 Utworzenie Obozu Pracy Treblinka I zostało oficjalnie usankcjonowane zarządzeniem gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera z dnia 15 listopada 1941 r. Obóz zajmował obszar 16,57 ha [1]. Obsługę stanowili członkowie SS: około 20 Niemców i Austriaków oraz około 100 strażników [2], przede wszystkim pochodzenia ukraińskiego. Komendantem przez cały okres funkcjonowania obozu był Niemiec Theodor (Theo) van Eupen.

Szacuje się, że w Obozie Pracy Treblinka I zamordowano lub doprowadzono do śmierci w wyniku chorób, wycieńczenia i tragicznych warunków około 10 000 więźniów: Polaków, Żydów i Romów [3]. Stała liczba więźniów przebywających jednocześnie w obozie jest trudna do ustalenia, ocenia się, że było to w przybliżeniu 1000–2000 osób [4].

Więźniowie pracowali przede wszystkim w żwirowni, przy wydobyciu i załadunku surowca, na stacji kolejowej w Małkini, przy regulacji rzeki Bug oraz wewnątrz obozu. Część kierowano do pomocy w gospodarstwie rolnym, przejętym przez Niemców, zwanym „Milewkiem”, położonym około 500 metrów na zachód od obozu, które produkowało żywność na jego potrzeby.

Początkowo do obozu kierowano głównie mieszkańców powiatu sokołowsko-węgrowskiego, w tym rolników skazywanych za niewywiązywanie się z przymusowych dostaw (kontyngentów). Polacy byli osadzani na okres od dwóch do sześciu miesięcy lub bezterminowo. Żydzi byli zazwyczaj rozstrzeliwani lub przetrzymywani bezterminowo w surowych warunkach. Przeważająca część Romów i Sinti mordowana była na Miejscu Straceń, nie będąc więźniami obozu pracy [5]. Na Miejscu Straceń rozstrzeliwano również polskich więźniów politycznych, m.in. z Pawiaka i alei Szucha [6]. Od 1942 r. wprowadzony został wyraźny podział na więźniów polskich i żydowskich [7]. W okresie funkcjonowania Obozu Zagłady Treblinka II zdarzały się przypadki kierowania części transportów żydowskich bezpośrednio do obozu pracy, a także mordowania więźniów Obozu Pracy Treblinka I w komorach gazowych Treblinki II [8].

Likwidacja obozu rozpoczęła się 23 lipca 1944 r. Wieczorem zamknięto więźniów polskich w baraku, natomiast około 550 więźniów żydowskich wyprowadzono z baraków i niemal wszystkich rozstrzelano w pobliskim lesie. Ostatnie egzekucje przeprowadzono prawdopodobnie 1 sierpnia 1944 r. [9], wówczas rozstrzelano około 20 polskich więźniów, a pozostałych zwolniono. Nie wszyscy dotarli do domów. Niektórzy byli tak wyczerpani, że zmarli w drodze powrotnej [10]. Załoga niemiecka zniszczyła dokumentację, wywiozła zgromadzony majątek i podpaliła baraki.

Przypisy

[1] Różycki Sebastian, Marczak Sylwia, Michalski Marek, Kopówka Edward, Inwentaryzacja śladów działań wojennych z okresu II wojny światowej oraz pomiary geodezyjne na obszarze obozów Treblinka I i II, [w:] Treblinka. Historia i Pamięć = Treblinka. History and Memory, red. Edward Kopówka, tłum. Piotr Łopuski, Siedlce 2015, s. 147.

[2] Kopówka Edward, Treblinka. Nigdy więcej, Siedlce 2002, s. 87.

[3] IPN, DS, sygn. 60/64, t. I, k. 28, Protokół z ekshumacji, akt nr 2 z 23 VIII 1944 r.; IPN, DS, sygn. 60/64, t. I, k. 390, Protokół z ekshumacji, akt nr 3 z 23 VIII 1944 r.; IPN, Ob, sygn. 194, Protokoły z oględzin z 9 VIII 1946 r. i 10 VIII 1946 r.; zob. także: Łukaszkiewicz Zdzisław, Obóz pracy w Treblince, „Biuletyn GKBZH w Polsce”, 1947, t. III, s. 109–122; OKBZN Siedlce, sygn. 47, k. 29–32, cyt. za: Kopówka Edward, Rytel-Andrianik Paweł, Dam im imię na wieki (Iz 56,5). Polacy z okolic Treblinki ratujący Żydów, Oksford–Warszawa 2011, s. 66.

[4] Różycki Sebastian, Michalski Marek, Kopówka Edward, Obóz Pracy Treblinka I. Metodyka integracji danych wieloźródłowych, wyd. 2, Warszawa–Treblinka 2022, s. 33.

[5] Bukowski Krzysztof, Holokaust Romów w Niemieckich Nazistowskich Obozach w Treblince (w dokumentach Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie). Zarys problemu, [w:] Treblinka. Historia i Pamięć = Treblinka. History and Memory, red. Edward Kopówka, tłum. Piotr Łopuski, s. 57–77.

[6] Marczewska Krystyna, Ważniewski Władysław, Treblinka w świetle akt Delegatury Rządu RP na Kraj, „Biuletyn GKBZH w Polsce”, 1968, t. XIX, s. 136, dokument 3.

[7] Tamże, s. 27.

[8] Chodźko Mieczysław, Ucieczka z Treblinki, Montreal 2004, s. 24, 32.

[9] Zbiory Muzeum Treblinka: Relacja Barbary Bednarskiej, sygn. 3/53; Stokrotka z Treblinki, nagranie wideo relacji Ireny Jancewicz.

[10] Remiszewska Anna, Plan Symbolicznych Krzyży na Miejscu Straceń, wyd. 2, Treblinka 2022, s. 220.