Masowe mordy na ludności żydowskiej rozpoczęły się latem 1941 r. po ataku Niemiec na ZSRR. Funkcjonariusze specjalnych niemieckich grup operacyjnych Einsatzgruppen dokonywali rozstrzeliwań żydowskich mieszkańców zajmowanych miejscowości[1]. Decyzja o systematycznej eksterminacji europejskich Żydów zapadła najprawdopodobniej jesienią 1941 r., choć w historiografii istnieje spór odnośnie do momentu jej formalizacji. 20 stycznia 1942 r., podczas konferencji w Wannsee[2], Reinhard Heydrich poinformował najwyższych urzędników III Rzeszy o działaniach związanych z tzw. „ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej w Europie”. Spotkanie to miało przede wszystkim charakter administracyjnej i organizacyjnej koordynacji polityki eksterminacyjnej, a nie było momentem podjęcia samej decyzji. Jednym z elementów realizacji tego planu była „Akcja Reinhardt”, prowadzona pod kierownictwem Odilo Globocnika, dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim.

W połowie 1942 r., w pobliżu Obozu Pracy Treblinka I, niemieccy naziści utworzyli Obóz Zagłady Treblinka II[3]. Był to ostatni obóz powstały w ramach „Akcji Reinhardt”. Funkcjonował od lipca 1942 do listopada 1943 r. Szacuje się, że zamordowano w nim od 800 000 do 900 000 Żydów, przede wszystkim obywateli polskich, a także Żydów deportowanych z innych państw europejskich, tj.: Austrii, Czechosłowacji, Jugosławii, Grecji, Macedonii i Niemiec. Wśród ofiar byli również Romowie i Sinti.

Obóz zajmował obszar około 17 ha[4]. Obsługę stanowiło 30–40[5] Niemców i Austriaków oraz 100–120 strażników[6] rekrutowanych z sowieckich jeńców wojennych, głównie pochodzenia ukraińskiego. Wszyscy strażnicy przeszli wcześniej instruktaż w obozie szkoleniowym w Trawnikach koło Lublina. Niemiecki personel wywodził się w dużej mierze z tzw. „Akcji T4”, czyli prowadzonego w latach 1939–1941 na terenie III Rzeszy programu mordowania osób chorych psychicznie i niepełnosprawnych.

Komendantami obozu byli Austriacy: Irmfried Eberl[7], który został odwołany w sierpniu 1942 r., a następnie – przez około rok – Franz Stangl. Zastępcą Stangla był Niemiec Kurt Franz, który w sierpniu 1943 r. przejął stanowisko komendanta[8]. Pierwszy transport deportowanych przybył do obozu 23 lipca 1942 r. z getta warszawskiego. Ofiary przywożono głównie z dystryktów warszawskiego i radomskiego, z północnej części dystryktu lubelskiego oraz z Okręgu Białystok[9].

Obóz składał się z trzech głównych części: strefy administracyjnej, strefy przyjęć oraz tzw. obozu górnego (Totenlager)[10], w którym uśmiercano deportowanych przy użyciu gazów spalinowych w komorach gazowych. Początkowo ciała grzebano w masowych grobach na terenie obozu. Od wczesnej wiosny 1943 r. zwłoki palono na rusztach skonstruowanych z szyn kolejowych. W obozie istniały komanda robocze, złożone z żydowskich więźniów zmuszanych do wykonywania prac związanych z funkcjonowaniem obozu. Średnia liczba przebywających w obozie więźniów wynosiła około 1000[11]. Rotacja była duża. Chorych i słabych odsyłano do komór gazowych, a na ich miejsce wybierano więźniów z tłumu nowo przybyłych. Niemcy mordowali także część członków komand, obawiając się buntu i eliminując osoby posiadające wiedzę o funkcjonowaniu obozu[12].

2 sierpnia 1943 r. wybuchło przygotowywane w konspiracji powstanie więźniów[13]. Spośród około 840[14] Żydów przebywających wówczas w obozie blisko 200 zdołało zbiec. Szacuje się, że przez cały okres działania obozu uciec mogło około 1000[15] osób. Znane są nazwiska 143[16] byłych więźniów, którzy przeżyli wojnę.

Po powstaniu przyśpieszono likwidację obozu[17]. W listopadzie 1943 r. zabudowania i instalacje obozowe były rozebrane, a teren zaorany i obsiany łubinem. W miejscu obozu wybudowano gospodarstwo rolne, w którym zamieszkało dwóch byłych strażników wraz z rodzinami[18]. Przed wkroczeniem na te tereny Armii Czerwonej w sierpniu 1944 r. zabudowania te zostały spalone.

[1] Libionka Dariusz, Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. Zarys problematyki, Lublin 2017, s. 73–74.

[2] Tamże, s. 86–87.

[3] Młynarczyk Jacek Andrzej, Treblinka – Obóz śmierci „Akcji Reinhardt”, [w:] Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, red. Dariusz Libionka, Warszawa 2004, s. 217–232; zob. także: Hilberg Raul, Zagłada Żydów europejskich, t. III, Warszawa 2014, s. 1085–1086.

[4] Różycki Sebastian, Kopówka Edward, Zalewska Natalia, Obóz zagłady Treblinka II. Topografia zbrodni, Treblinka–Warszawa 2021, s. 20.

[5] IPN, Sprawozdanie oparte na dochodzeniu sądowym, dotyczące udziału organizacji SS w obozie straceń w Treblince oraz wykaz faktów ustalonych na podstawie dokumentów akt dochodzeń w sprawie Treblinki, sygn. 180/5, s. 2–3, cyt. za: Różycki Sebastian, Kopówka Edward, Zalewska Natalia, Obóz zagłady Treblinka II. Topografia zbrodni, Treblinka–Warszawa 2019, s. 32.

[6] Arad Yitzhak, Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps, Revised and expanded edition, Indiana University Press, 2018, s. 41.

[7] Różycki Sebastian, Kopówka Edward, Zalewska Natalia, Obóz zagłady Treblinka II. Topografia zbrodni, Treblinka–Warszawa 2021, s. 32.

[8] Tamże, s. 35–36.

[9] Arad Icchak, Obozy śmierci akcji „Reinhardt”, Bełżec, Sobibór, Treblinka, Warszawa 2021, s. 240, 255.

[10] Arad Yitzhak, dz. cyt., s. 63–64; zob. także: Libionka Dariusz, dz.cyt., s. 135.

[11] Wiernik Jankiel, Rok w Treblince, Warszawa 1944, s. 29.

[12] Różycki Sebastian, Kopówka Edward, Zalewska Natalia, dz. cyt., s. 15.

[13] Libionka Dariusz, dz. cyt., s. 218; zob. także: Arad Icchak, dz. cyt., s. 479–490.

[14] Sereny Gitta, W stronę ciemności. Rozmowy z komendantem Treblinki, tłum. Jan K. Milencki, Warszawa 2002, s. 215.

[15] Skibińska Alina, My mówimy zamiast nich, mówimy w ich imieniu, [w:] Oto widać i oto słychać. Świadkowie Zagłady w okupowanej Polsce, red. Barbara Engelking, Jan Leociak, Dariusz Libionka, Alina Skibińska, Warszawa 2024, s. 708.

[16]Tamże, s. 639.

[17] Arad Icchak, dz. cyt., s. 606–608; zob. także: Sereny Gitta, dz. cyt., s. 217–218.

[18] Relacja ustna Eugeniusza Goski, United States Holocaust Memorial Museum, kolekcja Oral History, nr akcesji 1998.A.0300.27, RG-50.488.0027; Relacja ustna Henryka Ślebzaka, United States Holocaust Memorial Museum, kolekcja Oral History, nr akcesji 1998.A.0300.28, RG-50.488.0028; zob. także: Rusiniak Martyna, Obóz zagłady Treblinka II w pamięci społecznej (1943–1989), Warszawa 2008, s. 21.